FAI mở cuộc điều tra riêng về cáo buộc phân biệt chủng tộc nhắm vào Adam Idah trong trận Ireland thắng Israel 3-0

Trận đấu kết thúc với tỷ số 3-0 nghiêng về Cộng hòa Ireland, nhưng điều còn đọng lại sau tiếng còi mãn cuộc không nằm ở ba bàn thắng. Nó nằm ở Adam Idah — người bước vào đường hầm mà không hề biết rằng phía sau lưng mình có thể đã tồn tại những âm thanh mà bóng đá chuyên nghiệp luôn muốn phủ nhận. Một trận thắng ba bàn, một khán đài chỉ có số lượng nhỏ cổ động viên đối phương, và một cái tên bỗng trở thành tâm điểm của một cuộc điều tra mà chính anh chưa từng yêu cầu. Hiệp hội Bóng đá Ireland (FAI) đang tiến hành điều tra liệu tiền đạo Adam Idah có bị cổ động viên Israel lăng mạ phân biệt chủng tộc trong trận thắng 3-0 của Cộng hòa Ireland tại UEFA Nations League hôm Chủ nhật hay không. Theo thông tin BBC Sport thu thập được, tiền vệ Jayson Molumby là người đã trao đổi với tổ trọng tài ngay trong lúc trận đấu đang diễn ra. Anh đề nghị các trọng tài để ý lắng nghe những gì anh tin là tiếng hô hào lăng mạ phát ra từ một nhóm nhỏ cổ động viên Israel có mặt trên khán đài. Đó là một hành động nhỏ nhưng không hề nhỏ về mặt ý nghĩa: một cầu thủ, giữa nhịp độ dồn dập của một trận đấu quốc tế, vẫn đủ bình tĩnh để nhận ra và lên tiếng về một điều được cho là sai. Sau khi trận đấu kết thúc, tổ trọng tài thông báo với các thành viên của FAI rằng họ không hề nghe thấy tiếng hô hào phân biệt chủng tộc nào trong phần còn lại của trận đấu. Đây là điểm mâu thuẫn đầu tiên của toàn bộ câu chuyện: một bên là cảm nhận trực tiếp của cầu thủ trên sân, một bên là ghi nhận của những người cầm còi. Khi FAI trao đổi với đại diện trận đấu của UEFA về sự việc được cho là đã xảy ra, phía hiệp hội được thông báo rằng do không có cáo buộc phân biệt chủng tộc rõ ràng nào được báo cáo trong thời gian trận đấu diễn ra, các giao thức thông thường đã không được tuân thủ, và vì thế một cuộc điều tra chính thức của UEFA không thể được tiến hành. Đây là chi tiết mà bất kỳ ai từng theo dõi bóng đá quốc tế đều nên dừng lại để suy nghĩ. Cơ chế bảo vệ cầu thủ khỏi phân biệt chủng tộc trên sân cỏ, xét cho cùng, vẫn đang vận hành theo một logic rất mong manh: nó phụ thuộc vào việc nạn nhân hoặc người xung quanh phải nhận ra, phải lên tiếng, và tiếng nói đó phải được ghi nhận đúng lúc, đúng cách, bởi đúng người có thẩm quyền. Trong trường hợp này, Molumby đã làm đúng phần việc của mình. Anh nghe thấy, anh báo. Nhưng báo cho ai, vào lúc nào, và liệu người nhận có đủ khả năng ghi nhận hay không — đó lại là câu chuyện hoàn toàn khác. Tổ trọng tài không ghi nhận được âm thanh. Đại diện trận đấu của UEFA không nhận được cáo buộc đủ rõ. Và thế là bộ máy điều tra tự động của bóng đá châu Âu đứng yên. FAI buộc phải tự mình hành động. Hiệp hội này đang tập hợp các đoạn video chất lượng cao của trận đấu, bao gồm cả âm thanh thu được từ các micro đặt dọc đường biên, để xác minh liệu có hành vi lăng mạ nào nhắm vào Idah hay không. Một hội đồng đang được FAI thành lập để phân tích các đoạn phim và bản ghi âm này. Nếu hội đồng cho rằng có bằng chứng đủ để kết luận Idah đã bị lăng mạ, FAI sẽ gửi khiếu nại lên UEFA và đề nghị cơ quan quản lý bóng đá châu Âu mở lại một cuộc điều tra. Nói cách khác, gánh nặng chứng minh đang được đặt lên vai một liên đoàn thành viên, chứ không phải lên vai bộ máy mà lẽ ra phải chủ động bảo vệ cầu thủ. Một cuộc điều tra của liên đoàn thành viên không phải là chuyện nhỏ. Nó đòi hỏi nhân lực, thời gian, và một mức độ kiên quyết đáng kể. FAI không chỉ đang bảo vệ một cầu thủ của mình; ở một mức độ nào đó, họ đang tự tạo ra một tiền lệ về việc một hiệp hội quốc gia có thể đi xa đến đâu khi hệ thống chung ngừng hoạt động. Sân cỏ không bao giờ lặng im, chỉ có người ngồi im để nghe. Trong trường hợp này, người ngồi im không phải là khán giả, mà là cả một quy trình. Về phần Idah, BBC Sport hiểu rằng tiền đạo này không hề biết về khả năng mình bị lăng mạ trong thời gian diễn ra trận đấu. Hiện anh đang nhận được sự hỗ trợ từ các đồng đội và thành viên ban huấn luyện, trước khi Cộng hòa Ireland bước vào ba trận còn lại trong đợt tập trung đội tuyển hiện tại. Chi tiết đó đáng được nhìn kỹ. Một cầu thủ có thể bị xúc phạm mà không hề hay biết. Anh ta vẫn chạy, vẫn tranh chấp, vẫn ăn mừng bàn thắng, trong khi phía sau lưng, trên khán đài, có thể có những lời lẽ mà nếu nghe được, anh ta đã không thể tiếp tục thi đấu với cùng một tâm thế. Bóng đá đôi khi che chở cho cầu thủ bằng chính sự thiếu hiểu biết của họ. Vẫn chưa rõ liệu FAI sẽ trình bày hồ sơ của mình lên UEFA trước hay sau trận đấu diễn ra không khán giả với Israel tại Backa Topola, Serbia, vào Chủ nhật tới. Quyết định về thời điểm này có thể mang ý nghĩa chiến lược riêng: trình bày quá sớm có thể đẩy trận đấu tới vào một bầu không khí căng thẳng hơn, còn chờ đợi quá lâu có thể khiến dư luận nguội lạnh. Một trận đấu là tấm gương vỡ, mỗi mảnh phản chiếu một số phận. Trận Ireland thắng Israel 3-0, nhìn từ góc độ thuần túy thể thao, là một kết quả sạch sẽ. Nhưng nhìn từ góc độ con người, nó để lại ít nhất ba mảnh gương khác nhau: mảnh của Idah, người thi đấu mà không biết mình có thể đang là mục tiêu; mảnh của Molumby, người nghe thấy và lên tiếng; và mảnh của FAI, người phải tự mình nhặt lại những gì hệ thống đánh rơi. Trên khán đài, cổ động viên Israel có mặt với số lượng nhỏ. Chính vì ít, tiếng hô hào của họ lại càng dễ lọt vào tai cầu thủ hơn là một biển âm thanh hỗn tạp. Những khán đài đông đúc thường hòa lẫn mọi thứ thành một dải nhiễu trắng. Nhưng một nhóm người ngồi rải rác trên khán đài vắng lại tạo ra những âm thanh tách bạch, rõ ràng, và đôi khi độc hại hơn hẳn. Đây là một điểm mù của trực giác tập thể trong bóng đá. Người ta thường cho rằng bạo lực trên khán đài tỷ lệ thuận với số lượng người tham gia. Thực tế không hẳn vậy. Một nhóm nhỏ, nếu đủ tự tin và đủ gần sân, có thể tạo ra tác động mà cả một khán đài đông đúc không làm được, chỉ vì họ ở đúng nơi và đúng lúc. Trong khoảng ba năm gần đây, tôi có dịp ngồi ở nhiều khán đài khác nhau, từ những sân vận động chật kín người ở Đông Nam Á đến những khán đài thưa thớt hơn ở châu Âu. Điều tôi quan sát được là: những câu chuyện về phân biệt chủng tộc trong bóng đá hầu như chỉ nổi lên khi có ai đó lên tiếng đủ to để buộc hệ thống phải xử lý. Khi không có ai lên tiếng, sự việc không biến mất — nó chỉ đơn giản là không tồn tại trên giấy tờ. Và trên giấy tờ, một sự việc không tồn tại thì không thể bị điều tra. Đó là nghịch lý của mọi quy trình dựa trên khiếu nại: hệ thống chỉ hoạt động khi có người đủ can đảm và đủ kịp thời để báo. Ai không báo, hoặc báo không đúng kênh, sẽ tự động bị loại khỏi vòng bảo vệ. Tiếng vỗ tay vang trong sân trống, nghe như trái tim tự vỗ về mình. Một trận đấu khép kín cửa cũng vậy. Khi không có khán giả trên khán đài, không có tiếng hô hào, cũng không có bằng chứng âm thanh nào để tranh cãi. Trận đấu tại Backa Topola có thể trở thành một bài kiểm tra về điều gì còn lại của bóng đá khi tất cả những gì gây tranh cãi bị loại bỏ khỏi phương trình. Điều đáng chú ý là giao thức chống phân biệt chủng tộc của UEFA về mặt lý thuyết khá chặt chẽ. Nó cho phép trọng tài tạm dừng trận đấu, cho phép đội trưởng trao đổi với quan chức, và cho phép ban tổ chức hành động. Nhưng tất cả những cơ chế đó đều phụ thuộc vào một điều kiện đầu vào duy nhất: phải có một cáo buộc được ghi nhận đúng cách trong thời gian trận đấu diễn ra. Molumby đã nói với trọng tài. Nhưng lời nói đó có được ghi vào biên bản trận đấu hay không lại là chuyện khác. Một lời đề nghị "hãy để ý lắng nghe" khác về bản chất so với một cáo buộc chính thức "tôi đang bị lăng mạ". Và sự khác biệt về ngôn từ đó, trong một hệ thống vận hành bằng giấy tờ, có thể là toàn bộ câu chuyện. Ở đây, người ta có thể đặt ra một nghi vấn về thiết kế hệ thống. Khi gánh nặng nhận diện và báo cáo bị đặt lên vai chính cầu thủ đang thi đấu, người ta đang yêu cầu một người ở trong trạng thái căng thẳng cao độ phải đồng thời làm công việc của một người giám sát khán đài. Điều đó không hợp lý về mặt vận hành, dù nó có vẻ hợp lý về mặt thủ tục. Nếu một cầu thủ phải vừa thi đấu, vừa lắng nghe, vừa phân loại âm thanh, vừa quyết định có nên báo hay không, và vừa phải báo đúng cách để hệ thống phản hồi — thì rõ ràng hệ thống đang chuyển một phần trách nhiệm của mình sang người mà nó được thiết kế để bảo vệ. Việc FAI tự thu thập băng ghi âm từ các micro đường biên cũng là một cách nói gián tiếp về giới hạn của giao thức hiện hành. Nếu giao thức đủ tốt, người ta đã không phải quay về phân tích lại các bản thu sau khi trận đấu kết thúc. Sự tồn tại của hội đồng rà soát cho thấy niềm tin vào khả năng can thiệp tại chỗ đang ở mức thấp hơn so với tuyên bố chính thức. Cần nhắc lại rằng không có kết luận nào đã được đưa ra. Ở thời điểm này, tất cả những gì đang tồn tại chỉ là một cáo buộc chưa được kiểm chứng và một cuộc điều tra đang mở. Nhưng cách hệ thống phản ứng với một cáo buộc chưa kiểm chứng cũng là một phần của câu chuyện, và đôi khi phần đó lại quan trọng hơn bản thân sự việc. Ba trận còn lại trong đợt tập trung đội tuyển đang chờ Cộng hòa Ireland phía trước. Về mặt chuyên môn, đó là những trận đấu mà huấn luyện viên trưởng cần sự tập trung tối đa từ các học trò. Nhưng với Idah, sự tập trung có thể đang bị chia sẻ theo một cách mà không bảng chiến thuật nào có thể mô phỏng được. Cầu thủ thường nói rằng họ muốn để bóng đá trả lời. Nhưng có những câu hỏi mà bóng đá không trả lời được, vì chúng không được đặt trên sân cỏ. Câu hỏi liệu một tiếng hô hào độc hại có từng vang lên trên khán đài hay không không thể giải được bằng một bàn thắng, một đường kiến tạo, hay một pha tranh chấp. Việc đưa trận đấu tiếp theo với Israel diễn ra không có khán giả lại đặt ra một tầng nghĩa mới. Trong im lặng, không có tiếng hô hào. Trong im lặng, cũng không có cách nào để chứng minh điều gì đã từng tồn tại trước đó. Im lặng vừa là giải pháp vừa là che chở, và cũng vừa là dấu chấm hết cho khả năng truy vết. Tôi đến sân không phải để xem bóng, mà để xem mọi người tin vào điều gì. Sau mỗi trận đấu, điều khiến tôi ở lại lâu hơn cả là quan sát cách người ta xử lý phần ký ức không nằm trong tỷ số. Trong trường hợp này, phần ký ức đó đang được FAI gấp lại cẩn thận, gắn nhãn, và gửi đi phân tích. Điều đáng suy nghĩ cho tương lai là liệu các liên đoàn có nên chủ động ghi âm và lưu trữ toàn bộ âm thanh khán đài ở những khu vực được xác định là nhạy cảm hay không. Nếu làm vậy, gánh nặng chứng minh sẽ không còn nằm hoàn toàn ở phía cầu thủ. Sự thay đổi đó nghe có vẻ kỹ thuật, nhưng nó chạm đến một nguyên tắc cốt lõi: trách nhiệm bảo vệ phải thuộc về người tổ chức, không phải người bị bảo vệ. Bóng đá đã thay đổi rất nhiều trong thập kỷ qua: công nghệ vạch vôi, VAR, trọng tài bổ sung. Nhưng những thay đổi đó chủ yếu phục vụ việc xác định kết quả trận đấu. Còn việc bảo vệ phẩm giá con người trên sân thì vẫn đang vận hành theo một cơ chế cũ, dựa trên niềm tin rằng nếu có chuyện gì xảy ra, ai đó sẽ báo, và hệ thống sẽ nghe. Trong khi chờ hội đồng của FAI đưa ra kết luận, có một điều đã rõ ràng: sau trận đấu, người ta vẫn đang tranh luận. Cuộc tranh luận đó, dù chưa có kết quả, đã là một dấu hiệu cho thấy ai đó đã chịu bỏ công lắng nghe. Và trong một hệ thống mà việc lắng nghe không còn là mặc định, thì việc có người lắng nghe cũng là một điều đáng ghi lại. Điều tôi hy vọng cho phần tiếp theo của câu chuyện không phải là một bản án nhanh chóng cho bất kỳ ai. Tôi hy vọng vào một tiêu chuẩn rõ ràng hơn cho tất cả các trận đấu phía sau, một tiêu chuẩn không phụ thuộc vào việc có ai đó đủ dũng cảm để cất tiếng giữa hiệp đấu hay không. Bóng đá có thể vận hành mà không cần kết quả để uốn nắn. Nó chỉ cần một quy trình đủ trung thực để không buộc nạn nhân phải tự chứng minh.